Made in Mirrors

children of the Pillar School, Recife Tijdens de relatief korte voorbereidingstijd waren er een paar zaken die de communicatie en de plannenmakerij enigszins belemmerden. Ten eerste was dat het feit dat Tereza de Engelse taal niet machtig was waardoor het emailcontact steeds vertaald moest worden, hetgeen vertragingen en onduidelijkheden opriep. Pas na een tijd heen en weer gemaild te hebben werd duidelijk dat er in MaMaM een verbouwing plaatsvond waardoor er geen tentoonstellingen waren geprogrammeerd. Het project in Recife kon dus niet in het museum naar aanleiding van een tentoonstelling plaatsvinden. Dit gegeven zorgde ervoor dat er gezocht moest worden naar een andere manier om in het onderwijs met kunst te werken, de vanuit museumeducatief oogpunt wenselijke confrontatie met professionele kunst kwam hiermee in het gedrang.
In de eerste contacten die uitsluitend via e-mail verliepen ontstond al snel een Babylonische spraakverwarring die erop wees dat de opvattingen over de aanpak en inhoud van museumeducatie in de twee instituten erg van elkaar verschilden. Dit gegeven illustreerde al gelijk een paar interessante en relevante aspecten van de uitwisseling: het aan elkaar toetsen, het vergelijken en het van elkaar leren en elkaar inspireren. De culturele verschillen en overeenkomsten kwamen in deze eerste fase van het project al aan het licht en leverden in dat stadium de nodige onduidelijkheid en verwarring op. Toen beide partijen later eenmaal bij elkaar aan tafel zaten bleek dat de directe communicatie, soms met handen en voeten, een stuk effectiever en duidelijker was.
Tereza en Jerika kwamen in de e-mail fase overeen dat er in Brazilië gewerkt zou worden op een openbare school waar kansarme leerlingen profijt zouden hebben van de mogelijkheden die het uitwisselingsproject bood. In Sittard moest gezocht worden naar een school die als uitwisselingspartner kon dienen. Gedurende de voorbereiding werden reeds de vele verschillen in mogelijkheden duidelijk. Waar Tereza in een korte periode van twee weken zeer intensief met een school bleek te kunnen samenwerken was dat voor Jerika in Sittard veel moeilijker vanwege de vastgelegde lesstof die er op de scholen moet worden behandeld. In Brazilië bleek men veel flexibeler te zijn waardoor dingen ook spontaner konden ontstaan. Van de andere kant bleken de structuren waarbinnen in Nederland gewerkt wordt vele extra mogelijkheden te bieden die de effectiviteit en het bereik van projecten ten goede komt.
De periodes waarbinnen de uitwisselingen moesten plaatsvinden leverden hier en daar ook complicaties op vanwege bijvoorbeeld schoolvakanties maar ook vanwege de planning van tentoonstellingen en andere projecten in het Domein.
De voorstellen die Tereza per e-mail deed werden soms door Jerika enthousiast ontvangen maar soms ook om praktische of inhoudelijke redenen afgewezen. Ook Jerika probeerde haar inbreng te hebben, hetgeen van Braziliaanse kant werd gestimuleerd maar praktisch erg lastig bleek e zijn omdat Jerika totaal niet op de hoogte was van de Braziliaanse situatie (evenmin als dat andersom het geval was). Uiteindelijk lag er vóór Jerika’s vertrek een plan voor de invulling van haar verblijf in Recife dat voor een deel nog ter plekke aangepast kon worden. Hierin kwam de Braziliaanse flexibiliteit al naar voren.

project Recife 14-29 juli 2008
Na Jerika’s aankomst in Recife werden de plannen door Tereza en Jerika samen doorgenomen. Felipe die als tolk optrad had hierin eveneens een inbreng. Tijdens deze live-gesprekken konden dingen verduidelijkt worden en werd er veel gepraat over wederzijdse visies en over de mogelijkheden en onmogelijkheden waarmee tijdens de plannenmakerij rekening gehouden diende te worden. De opvattingen over wat museum/kunst-educatie is bleken flink te verschillen.
In Recife zou er deels aangesloten worden bij een aantal activiteiten die door het gemeentebestuur werden aangeboden aan de openbare scholen van de stad, zoals een bustocht met als thema poëzie, die zou gaan langs standbeelden van plaatselijke dichters en een boottocht over het vele water dat de stad omringt en doorkruist waarbij vervuiling en milieubewustzijn het belangrijkste thema waren. Bij deze activiteiten werd voor het Dykes of Friendship project aangesloten met het beeldende middel visual poetry (visuele poezie) en het thema ‘me and my community’.
Verder lag er het plan om in het kader van het project met de leerlingen van de school te werken met visual poetry en met het thema me and my community in een aantal beeldende activiteiten en acties.
De plannen waren om een mail-art uitwisseling te doen met Sittard, wat inhield dat de kinderen ansichtkaarten zouden maken die naar kinderen in Sittard zouden worden opgestuurd. Verder zouden er buttons en paraplus gemaakt worden die dan weer in de buurt waarin de leerlingen woonden konden worden gedragen. Het plan van de buttons werd in deze fase op voorstel van Jerika vervangen door een plan waarbij er stickers gemaakt zo uden worden die later, in een gezamelijke actie, weer in de buurt zouden worden opgehangen. Ook miste Jerika in de plannen de rol van professionele beeldende kunst. Besloten werd om aan het einde van de twee weken met de leerlingen een bezoek aan Mamam no patio te brengen waar op dat moment een tentoonstelling te zien was van Marcelo Solá, die ook in de MiM-studio verbleef en die werken maakte waarin hij tekeningen en teksten combineerde en waarvoor de stad Recife als inspiratiebron had gediend. Er waren dus genoeg aanknopingspunten met het project en met de dingen die de leerlingen zelf zouden doen.

Het feit dat de buurt waarin de school Nossa Signora do Pilar lag een sloppenwijk is met erg veel armoede was een factor die in dit uitwisselingsproject een belangrijke rol speelde. Hoewel het beeldend bezig zijn en de uitwisseling tussen culturen in feite de belangrijkste doelstellingen waren drukte de keuze voor deze school een belangrijk stempel op het project. Voor Jerika was het, naast de confrontatie met de andere cultuur, ook een geheel nieuwe en schokkende ervaring om met deze armoede en uitzichtloosheid geconfronteerd te worden. Ook in de latere uitwisseling met de school in Sittard was dit gegeven een aspect waar niet omheen gegaan kon en mocht worden. De bewustwording van de omstandigheden waaronder de kinderen van hun parner-school in Brazilië leefden was voor de Sittardse leerlingen evenals de andere doelstellingen een educatief leerdoel. Juist de uitwisseling en de ervaring dat deze kinderen in heel veel opzichten hetzelfde waren als zij maakte dat stigmatisering werd tegengegaan en een gevoel van persoonlijke betrokkenheid werd gecreëerd.
Een ander apart gegeven dat voor Nederlandse begrippen erg vreemd overkwam was dat er in de klas waarmee werd gewerkt ook volwassen leerlingen zaten. Vanwege het grote analfabetisme in de favela krijgen ook volwassenen de kans om lessen te volgen op de openbare school en zich zo te ontwikkelen en hun kansen en mogelijkheden te vergroten. Dit gegeven was voor zowel Jerika als voor de uitwisselingsklas in Sittard nieuw en gaf aanleiding tot gesprek.

Bij het uitvoeren van de plannen werd er gedurende twee weken zeer intensief gewerkt met en op de school. Ook de leerkrachten van de school waren actief betrokken. Opvallend was dat er binnen het onderwijsprogramma blijkbaar veel ruimte was om de projecten plaats te laten vinden, dit viel Jerika al gelijk op als een groot contrast met hoe dingen in Nederland gaan. De projecten vonden op verschillende locaties plaats maar telkens met dezelfde groep leerlingen. Er werd gewerkt in de school zelf, in de favela, in MaMaM, in Mamam no patio, op de boot en in de stad (bustocht). De leerlingen kregen zo een heel gevarieerd programma aangeboden waarbij ze allerlei nieuwe ervaringen opdeden maar ook op een nieuwe manier naar hun eigen omgeving leerden kijken.
Hoewel er duidelijk veel aandacht en tijd was besteed aan de voorbereiding viel het op dat sommige, vaak praktische, dingen niet waren voorbereid waardoor er toch af en toe stagnaties optraden. Dit stond in contrast met de efficiënte manier van werken die Jerika in Nederland was gewend. Het viel haar op dat mensen veel tijd kwijt zijn met wachten en dat afspraken minder stipt worden nagekomen. Wel is er een grote mate van flexibiliteit en spontaniteit. Soms vergde het de nodige welwillendheid om begrip op te brengen voor de andere manier van werken, dit bleek naar twee kanten zo te werken.
Het project kende een aantal hoogtepunten.
-Zo was de sticker-actie, met name het opplakken van de stickers in de buurt een activiteit die veel plezier veroorzaakte bij de deelnemers en die ook later een belangrijke rol bleek te spelen in de verbetering van de banden tussen de school en de buurtbewoners. De stickers zullen nog lange tijd zichtbaar zijn in de favela en herinneren aan deze ervaring.
-Het bewerken van de paraplus met visuele poëzie en het ermee rondlopen op marco zero en op de boot bleek voor de leerlingen inspirerend te zijn en leverde mooie resultaten op. Ook was het feit dat ze er een paraplu aan overhielden die ze later nog konden gebruiken een leuke bijkomstigheid. De wetenschap dat er nog lange tijd in de favela mensen met deze zeer herkenbare paraplus zullen rondlopen laat het project voortleven.
-Het mail-art project heeft, vooral op het moment dat de daadwerkelijke uitwisseling plaats vindt, een grote meerwaarde. Bij dit projectonderdeel is er sprake van materiele uitwisseling, hetgeen een bijzondere concrete ervaring voor de leerlingen in Recife en Sittard oplevert.
-Het bezoek aan Mamam no patio was een belangrijke activiteit omdat het voor vele leerlingen de eerste keer was dat ze met hedendaagse beeldende kunst in een museum werden geconfronteerd. Hoewel het allemaal vrij onwennig was, was het voor de leerlingen toch een belangrijk leermoment.

Bij de uitvoering van de projecten bleek dat de concrete inbreng die Jerika kon hebben vanwege de taalbarrière minder groot was dan gehoopt. Tereza was de persoon die de lessen gaf en instrueerde, wel was Jerika steeds aanwezig, vulde ze soms dingen aan die door Felipe voor de groep werden vertaald en was er een individuele interactie met de leerlingen waarbij soms met handen en voeten werd gecommuniceerd en waarbij Felipe ook tolkte. Wel bleek dat de leerlingen blij waren met de belangstelling uit Nederland en dat het goed was voor hun zelfbeeld en voor hun cultureel bewustzijn.

S i t t a r d

voorbereiding children of Aan de Meule, Sittard
Na Jerika’s terugkeer uit Recife in Sittard begonnen direct de voorbereidingen voor de komst van Tereza. Van te voren had Jerika gehoopt dat dit tegenbezoek nog wat uitgesteld kon worden zodat er na de grote zomervakantie nog wat meer tijd zou zijn om voor te bereiden. Aan de periode waarin Tereza zou komen bleek echter niet meer te tornen vanwege allerlei factoren aan Braziliaanse zijde. Precies in diezelfde periode als waarin Tereza’s bezoek moest plaatsvinden was er in Museum Het Domein al een educatief project gepland (rondom een historische tentoonstelling over Marokko) dat veel voorbereiding vroeg en waardoor het museum drie weken lang gevuld zou zijn met groepen leerlingen. Dit werkte belemmerend op de mogelijkheden die er waren voor het Brazilië-project.

Toen bleek dat er geen alternatief was werd er voortvarend gewerkt aan een plan. Er werd uitgegaan van het project dat ook in Brazilië had plaatsgevonden. Omdat het in Nederland niet mogelijk is om zo intensief met een school te werken als in Brazilië moesten er keuzes gemaakt worden. Er werd samenwerking gezocht met een school waarmee al nauwe banden bestonden zodat de lijnen kort waren en er snel beslist kon worden. Scholen in Nederland zijn gewend lang vooruit te plannen en hun eigen keuzes te maken en in dit geval moesten er op korte termijn afspraken worden gemaakt over een project waarvoor ze niet in eerste instantie zelf gekozen hadden. Door de aard van het project bleek het gemakkelijk te zijn de school enthousiast te maken, hierdoor waren zij ook bereid er lestijd aan te besteden en het op korte termijn in te plannen. Ook speelde mee dat het project gratis was, normaal moeten scholen voor projecten betalen. De leerdoelen van het project bleken op verschillende fronten aan te sluiten bij het curriculum van de school. Er werd gekozen voor twee klassen (groep 7 en groep 7/8) en er werd overeengekomen dat er binnen de twee projectweken twee keer met elke groep (dus in totaal 4 keer) een dagdeel gewerkt zou kunnen worden. Omdat het museum in betreffende periode bezet was met schoolklassen voor het Marokko-project en omdat er op dat moment in het Domein geen hedendaagse kunst tentoonstelling plaatsvond die inhoudelijk gekoppeld kon worden aan het project werd ervoor gekozen om, net als in Brazilië, op de school en in de buurt te werken. Deze keuze week af van de normale gang van zaken in Het Domein, het museumbeleid is immers om de kinderen het museum binnen te halen en direct met kunst te confronteren.
Binnen de projectonderdelen zoals ze in Brazilië hadden plaatsgevonden moesten er voor Sittard keuzes gemaakt worden. Er werd om diverse redenen gekozen voor het mail-art project. Dit projectonderdeel was het meest expliciet een uitwisselingsproject omdat er over en weer ansichtkaarten gestuurd zouden worden. Er zou dus een heel concreet contact zijn. Bovendien kon door het thema me and my community een uitwisseling plaatsvinden waarin de leerlingen elkaar iets konden laten zien van hun eigen leven, hun (culturele) identiteit en hun leefomgeving.
De kaarten in Recife waren al gemaakt maar moesten natuurlijk nog wel opgestuurd worden terwijl het voor de leerlingen in Recife binnen de doelstellingen van het project ook erg belangrijk was om een kaart terug te krijgen.
Voor de lessen in Sittard werden er drie onderdelen ontwikkeld.
-Eerst zouden de leerlingen een powerpoint met foto’s te zien krijgen die tijdens het project in Recife waren gemaakt. Tereza en Jerika zouden door middel van deze powerpoint iets vertellen over het project zelf, over Brazilie, over de leerlingen van de school, over de favela en over mail-art en het thema me and my community.
-Vervolgens zouden de leerlingen, gewapend met potlood en papier een wandeling maken door de omgeving van de school en aantekeningen maken over wat ze op hun ansichtkaart wilden tekenen en schrijven.
-Daarna zouden de leerlingen in de klas aan de ansichtkaarten gaan werken: het maken van een tekening, het schrijven van een tekst (in Engels, Nederlands en/of Portugees?) en het schrijven van de adresgegevens en afzender zodat elke kaart door een individuele leerling in Nederland zou worden gestuurd aan een individuele leerling in Brazilië.

Toen deze voorbereidingen zo ongeveer rond waren bereikte Museum Het Domein eind augustus het bericht dat Tereza niet zou komen omdat zij niet meer werkzaam was bij MaMaM…
Zij kregen te horen dat Tereza vervangen zou worden door Mozart Santos, die werkt bij MaMaM no Patio en die Jerika wel had ontmoet in Brazilië maar die niet betrokken was bij het tot stand komen van het project en die slechts bij een paar projectonderdelen aanwezig was.
Besloten werd om de plannen niet meer te wijzigen, dit was zowel niet wenselijk als niet mogelijk, en om ipv met Tereza, met Mozart het project in Sittard uit te voeren.

Er kwam in de weken daarna nog een e-mail correspondentie tot stand met Mozart waarin hij aangaf akkoord te gaan met de plannen maar waarin hij ook duidelijk maakte dat hij ook nog graag iets anders zou willen doen. Met leerlingen van de Pilar school wilde hij een korte film maken waarin de leerlingen zichzelf en hun stad presenteerden. Hij wilde deze film in Sittard tonen en vervolgens hier met een schoolklas een soortgelijke film maken.
Om allerlei al eerder genoemde redenen werd Mozart duidelijk gemaakt dat dit plan voor wat betreft het gedeelte waarin in Sittard een film gemaakt zou worden helaas onuitvoerbaar was op deze termijn. De film die hij in Recife wilde maken kon hij wel meenemen en op de Sittardse school tonen.

project Sittard 21 sept.-5 okt 2008
Na Mozarts aankomst in Sittard werd er gesproken over de plannen en over zijn programma. Gelukkig was de taalbarrière deze keer kleiner omdat Mozart Engels sprak. Wel bleek dat een aantal dingen zie in Recife met Tereza waren besproken weer herhaald moesten worden. Met name de verschillen in visie, aanpak en mogelijkheden binnen de cultuureducatie in Brazilië en Nederland werden weer besproken om zo aan Mozart uit te leggen waarom bepaalde dingen die hij voor ogen had praktisch onmogelijk waren.
Wel kon Jerika hem verheugen met de boodschap dat er een oplossing gevonden was voor het maken van de film. In plaats van een schoolklas zou een groepje kinderen dat op zaterdagochtend altijd in het Domein kunstles heeft van een kunstenaar, de Sittardse variant van de film gaan maken. Deze kunstcursus heet ‘kunst op zolder’ omdat de lessen plaatsvinden op de zolderverdieping van het museum. Voor Mozart werd een afspraak gemaakt met betreffende kunstenaar Jo Wolffs en Mozart zou één van de kunst op zolder lessen bijwonen en dan ook zijn eigen film uit Recife laten zien. Het maken van de film zou pas plaatsvinden als Mozart al weer weg zou zijn maar het resultaat zou worden opgestuurd vóór het einde van het jaar. Alle partijen waren blij met deze flexibele oplossing.

Ook werden de lessen die op de Openbare Basisschool Aan de Meule zouden worden gegeven voorbereid. Er werd afgesproken dat Mozart ondanks het taalprobleem toch een aandeel zou kunnen hebben in de lessen. De meeste kinderen spreken een paar woorden Engels en Mozart zou woorden voor hen kunnen vertalen in het Portugees die ze dan weer op de ansichtkaarten zouden kunnen schrijven. Verder zou hij zijn film laten zien en er iets over vertellen, wat Jerika dan zou vertalen.
Met Mozart werd ook de rest van zijn programma besproken waarin bezoeken waren opgenomen aan diverse instellingen die iets te maken hebben met cultuureducatie zodat hij een beeld zou krijgen van de aanpak hier in Nederland. Een Nederlands koppel dat bekend was met Brazilie en goed Portugees sprak zou met hem nog wat bezienswaardige steden in Nederland bezoeken. Verder waren er enkele ontmoetingen gepland evenals een T-time waarin met en voor belangstellend publiek over het project gesproken zou worden.

Het project op de school verliep zoals gepland. Opvallend was dat er in de twee verschillende klassen waarin werd gewerkt een verschillende interactie plaatsvond, hetgeen hoogstwaarschijnlijk te maken had met de verschillende benadering van de leerkrachten van de betreffende klassen. Er was een grote interactie met Mozart, veel kinderen vonden het leuk om in het Engels of met handen en voeten met hem te communiceren.
De kinderen waren erg geïnteresseerd in de verhalen over Brazilië en het idee dat ze aan één van de leerlingen die ze op de foto’s zagen een kaart zouden gaan sturen werkte inspirerend. De foto’s die in de favela en in de school waren gemaakt toonden leefomstandigheden die voor de Sittardse kinderen onvoorstelbaar waren maar lieten ook het plezier zien dat de kinderen daar hadden in het meedoen aan het project.
Het was een bijzondere kwaliteit van het project dat kinderen op deze directe manier konden ondervinden dat er weliswaar veel verschillen tussen hen en de Braziliaanse leerlingen maar dat ze ook veel overeenkomsten met elkaar hebben. Door de uitwisseling werd een gevoel van verbondenheid gecreëerd.
De angst van Mozart dat er gestigmatiseerd zou worden doordat er te veel gefocust werd op de sociaal-economische verschillen werd door Jerika niet ervaren. Aan het begin van dit verslag wordt op dit onderwerp ook al ingegaan. Zo werd er aan de Sittardse leerlingen eveneens getoond en verteld hoezeer Braziliaanse kinderen zich verbonden voelen met hun cultuur. Ze kennen bijvoorbeeld hun dichters en kunnen ook gedichten van hen opzeggen. In de Aan de Meule school wordt ook aandacht besteed aan het zelf schrijven van gedichten maar veel minder aan dichters of dichtkunst. Ook Mozart’s video legde de nadruk op dit culturele besef. De keuze voor de favela school zorgde er echter vanaf het begin voor dat je niet om de sociaal-economische verschillen heen kon en deze tot (deel)onderwerp gemaakt moesten worden van de les en het groepsgesprek.
Tijdens de wandelingen door de buurt was er, zeker bij één van de twee groepen, een grote interactie met Mozart die steeds werd gevraagd om tekeningen te maken en Portugese woorden op te schrijven. Ook werd er druk gecommuniceerd over wat ze op de kaarten zouden gaan tekenen. Daarbij dachten de kinderen er zowel aan om dingen te tekenen die hier anders waren dan in Brazilië (‘in Brazilië vallen in de herfst de bladeren niet van de bomen’) maar ook werd er gezocht naar gemeenschappelijkheden (voetballen en spelen).
Tijdens het derde onderdeel van het project werden de ansichtkaarten gemaakt. Dit onderdeel vond plaats in de week nadat de powerpointles en de wandeling hadden plaatsgevonden. Er werd nog even gememoreerd wat er de week ervoor was gebeurd en vervolgens werden er enkele door Mozart meegenomen kaarten van de Braziliaanse leerlingen getoond. Hierop waren dingen te zien die ook de kinderen hier bekend voorkwamen en die ze bijna zelf getekend zouden kunnen hebben. Zo waren er bijvoorbeeld kerken, bomen, bloemen en hartjes getekend.
Met behulp van hun aantekeningen van de week ervoor gingen de kinderen aan de slag. Ze deden enorm hun best om er iets moois van te maken en waren zich duidelijk bewust van het feit dat de ansichtkaarten een eigen leven zouden gaan leiden, een grote reis gingen maken en bij iemand anders terecht zouden komen met wie ze zich vanwege dat feit verbonden voelden.

korte conclusie
De beide projecten (mail-art en film) zijn nog niet volledig afgerond. De kaarten moeten nog in ontvangst genomen worden en de Sittardse film is op dit moment in wording. Hopelijk zal er ook daarna nog contact zijn tussen beide scholen, hiertoe zullen de educatieve diensten van MaMaM en Het Domein in samenwerking met MiM de initiatieven moeten nemen en de voortgang moeten bewaken.
Voor de mensen die erbij betrokken waren was het project succesvol en een bijzondere ervaring. De doelstellingen die er op voorhand lagen zijn, dankzij veel improvisatie en bereidheid tot aanpassen van beide partijen, voor een groot deel waargemaakt.

Voor de betrokken schoolklassen was het project inspirerend en verhelderend. Het heeft er zeker toe geleid dat leerlingen met andermans ogen naar hun eigen omgeving en cultuur zijn gaan kijken én dat ze inzicht hebben gekregen in de wereld en de cultuur van de uitwisselingspartner. Er is een persoonlijke betrokkenheid gecreëerd tussen groepen leerlingen van twee verschillende continenten waarbij zowel de verschillen als de overeenkomsten naar voren zijn gekomen.
Bij de deelnemers zijn zowel inzicht in en besef van universele waarden als wederzijdse belangstelling, begrip en waardering gecreëerd.

Wederzijdse inspiratie en be/verwondering maar ook confrontaties en onbegrip hebben de beide uitwisselingspartners een vakinhoudelijke zowel als persoonlijke verrijking geboden die zijn invloed zal hebben op de opvattingen over en de toekomstige invulling van de museumeducatieve taken in MaMaM en in Museum Het Domein.

Heel kort door de bocht is de voornaamste professionele ‘andere’ ervaring die Jerika Vertegaal heeft opgedaan in Brazilië en in de samenwerking met haar Braziliaanse collega’s dat structuren weliswaar een prettig houvast bieden maar dat een gebrek eraan positief kan werken op de flexibiliteit en inventiviteit. Ook heeft de opgedane ervaring met de ‘speelse’ manier van werken en de nadruk op de factor ‘plezier’ een inspirerende uitwerking op haar gehad.